دهانه رحم بخش پایینی رحم است که به وسیله لایه‌ای نازک از سلول‌ها پوشیده شده است. زمانی که ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) – به‌ویژه انواع پرخطر آن – وارد این سلول‌ها شود، می‌تواند باعث تغییرات غیرطبیعی در آن‌ها گردد. سلول‌های آلوده ممکن است دچار آسیب شده و الگوی رشد طبیعی خود را از دست بدهند. این تغییرات معمولاً به‌تدریج و طی چندین سال رخ می‌دهند و در صورت عدم تشخیص و درمان، می‌توانند به سرطان دهانه رحم منجر شوند. یکی از مهم‌ترین راه‌های تشخیص زودهنگام این تغییرات، انجام آزمایش‌های غربالگری مانند پاپ اسمیر و روش پیشرفته‌تر آن یعنی تین‌پرپ (ThinPrep) است. این آزمایش‌ها قادرند تغییرات اولیه در سلول‌های دهانه رحم را شناسایی کنند. شناسایی این تغییرات در مراحل ابتدایی امکان درمان مؤثر را فراهم می‌کند و از پیشرفت بیماری به سرطان جلوگیری خواهد کرد. در سال‌های اخیر، روش دقیق‌تری برای تشخیص عفونت HPV معرفی شده است که به نام آزمایش دایجین HPV (Digene HPV) شناخته می‌شود. این آزمایش می‌تواند به صورت مستقل برای تشخیص عفونت ویروس HPV به کار رود یا در کنار آزمایش پاپ اسمیر انجام شود تا ارزیابی کامل‌تری از وضعیت سلول‌های دهانه رحم ارائه دهد. ترکیب این روش‌ها به پزشکان کمک می‌کند تا خطر ابتلا به ضایعات پیش‌سرطانی یا سرطانی را بهتر ارزیابی کنند.

یکی از روش‌های استاندارد برای بررسی دقیق‌تر ضایعات احتمالی دهانه رحم کولپوسکوپی (Colposcopy) است. این روش یک معاینه تخصصی پزشکی محسوب می‌شود که در آن پزشک با استفاده از دستگاهی به نام کولپوسکوپ، دهانه رحم، واژن و بافت‌های اطراف را با بزرگنمایی مشاهده می‌کند. این دستگاه امکان مشاهده دقیق سطح بافت‌ها را فراهم کرده و به پزشک اجازه می‌دهد نواحی غیرطبیعی را تشخیص دهد. در صورت مشاهده نواحی مشکوک، پزشک می‌تواند نمونه‌برداری هدفمند (بیوپسی) انجام دهد تا با بررسی پاتولوژیک، ماهیت دقیق ضایعه مشخص شود. در برخی موارد نیز نمونه‌برداری از کانال دهانه رحم (نمونه‌برداری آندوسرویکال) انجام می‌شود که به‌ویژه برای تشخیص آدنوکارسینومای دهانه رحم و ضایعات پیش‌سرطانی آن اهمیت دارد. تشخیص قطعی ضایعات پیش‌سرطانی مانند CIN یا سرطان دهانه رحم تنها از طریق بررسی بافتی نمونه بیوپسی امکان‌پذیر است. هدف اصلی کولپوسکوپی، شناسایی زودهنگام ضایعات پیش‌سرطانی و درمان آن‌ها پیش از تبدیل شدن به سرطان است. امروزه برخی کولپوسکوپ‌های پیشرفته مجهز به دوربین هستند و علاوه بر کاربردهای تشخیصی، در مستندسازی پزشکی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

غربالگری منظم نقش بسیار مهمی در پیشگیری از سرطان دهانه رحم دارد. هدف از این غربالگری، شناسایی تغییرات پیش‌سرطانی در سلول‌های دهانه رحم است. اگر این تغییرات در مراحل اولیه تشخیص داده شوند، می‌توان از پیشرفت آن‌ها به سرطان جلوگیری کرد. همچنین در برخی موارد، غربالگری می‌تواند سرطان را در مراحل ابتدایی شناسایی کند که در این صورت درمان بسیار موفق‌تر خواهد بود. سه روش اصلی برای غربالگری سرطان دهانه رحم وجود دارد: 1. آزمایش HPV در این روش وجود انواع پرخطر ویروس HPV در سلول‌های دهانه رحم بررسی می‌شود. 2. آزمایش پاپ اسمیر در این آزمایش نمونه‌ای از سلول‌های دهانه رحم جمع‌آوری شده و از نظر وجود تغییرات غیرطبیعی بررسی می‌شود. این تغییرات ممکن است ناشی از عفونت HPV باشند و در صورت عدم درمان، به سرطان تبدیل شوند. 3. آزمایش ترکیبی HPV و پاپ اسمیر در این روش هر دو آزمایش به‌طور همزمان انجام می‌شوند تا هم وجود ویروس و هم تغییرات سلولی بررسی گردد. در هنگام انجام پاپ اسمیر، پزشک با استفاده از ابزاری به نام اسپکولوم واژن را باز کرده و از سطح دهانه رحم نمونه‌برداری می‌کند. نمونه‌های جمع‌آوری شده برای بررسی به آزمایشگاه ارسال می‌شوند. توصیه می‌شود زنان از سن ۲۱ سالگی غربالگری منظم را آغاز کنند. در صورتی که نتیجه آزمایش طبیعی باشد، معمولاً با نظر پزشک می‌توان آزمایش بعدی را هر سه سال یک‌بار انجام داد.

پیشگیری از سرطان دهانه رحم با رعایت چند اقدام مهم امکان‌پذیر است: 1. واکسیناسیون HPV واکسن HPV می‌تواند از بدن در برابر انواع پرخطر ویروس، به‌ویژه نوع ۱۶ و ۱۸ که عامل اصلی بسیاری از موارد سرطان دهانه رحم هستند، محافظت کند. ۲. رابطه جنسی ایمن ویروس HPV عمدتاً از طریق تماس پوستی در روابط جنسی منتقل می‌شود. عواملی مانند شروع رابطه جنسی در سن پایین، داشتن شرکای جنسی متعدد یا تماس با فردی که شرکای متعدد داشته است، احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد. رعایت نکات زیر در کاهش خطر ابتلا مؤثر است: - پرهیز از شروع رابطه جنسی در سنین پایین - محدود کردن تعداد شرکای جنسی - استفاده از کاندوم در هر رابطه جنسی ۳. ترک مصرف دخانیات مطالعات نشان داده‌اند که افراد سیگاری بیشتر در معرض ابتلا به سرطان دهانه رحم قرار دارند. مواد موجود در دخانیات می‌توانند به سلول‌های دهانه رحم آسیب رسانده و سیستم ایمنی بدن را در مقابله با عفونت HPV تضعیف کنند. ۴. توجه به مصرف طولانی‌مدت قرص‌های ضدبارداری استفاده طولانی‌مدت از قرص‌های ضدبارداری خوراکی ممکن است با افزایش خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم همراه باشد. تحقیقات نشان داده‌اند که هرچه مدت مصرف این داروها بیشتر باشد، احتمال ابتلا افزایش می‌یابد؛ با این حال پس از قطع مصرف، این خطر به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

سرطان دهانه رحم یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در میان زنان است. بر اساس آمار جهانی، در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۶۰ هزار مورد جدید از این سرطان گزارش شده و نزدیک به ۳۵۰ هزار مرگ در اثر آن رخ داده است. بیشترین میزان بروز و مرگ‌ومیر در کشورهای با درآمد پایین و متوسط دیده می‌شود؛ موضوعی که اغلب به دلیل دسترسی محدود به واکسیناسیون HPV، برنامه‌های غربالگری و خدمات درمانی مناسب است. همچنین تحقیقات نشان داده‌اند که زنان مبتلا به HIV در مقایسه با زنان غیرمبتلا حدود شش برابر بیشتر در معرض ابتلا به سرطان دهانه رحم قرار دارند.

در مراحل اولیه ممکن است این بیماری بدون علامت باشد؛ اما در صورت پیشرفت، علائمی مانند موارد زیر ممکن است ظاهر شوند: - خونریزی غیرطبیعی بین دوره‌های قاعدگی - خونریزی پس از یائسگی یا پس از رابطه جنسی - ترشحات غیرطبیعی یا بدبو از واژن - درد مداوم در لگن، پشت یا پاها - کاهش وزن و کاهش اشتها - احساس ناراحتی در ناحیه واژن - تورم در پاها در صورت مشاهده هر یک از این علائم، مراجعه به پزشک متخصص ضروری است.

درمان سرطان دهانه رحم به مرحله بیماری بستگی دارد و ممکن است شامل روش‌های زیر باشد: • جراحی (در برخی موارد برداشتن رحم و بافت‌های اطراف) • رادیوتراپی یا پرتودرمانی • سایر روش‌های درمانی بسته به شرایط بیمار تشخیص زودهنگام نقش بسیار مهمی در موفقیت درمان دارد.